مختلف كه براى امكان برشمرده شد ، و معانى ديگر كه چندان نيازى به ذكر آن نيست ، تنها امكان عامّ و امكان خاصّ از جهات قضيّه است . يعنى جهت قضيّه تواند بود كه ممكن به امكان عامّ باشد ، يا ممكن به امكان خاصّ . و البته اگر ممكن به امكان خاصّ باشد ، ممكن عامّ هم هست . * * * از بين قضاياى موجّهه كه ذكر آن گذشت ، شش قضيهء ضروريّه ، و دو دائمه ، و ممكنهء عامّه از قضاياى بسيط هستند . و مراد از موجّهات بسيطه كه بسائط هم ناميده مىشوند موجّهاتى است كه معنى آنها ايجاب تنها باشد يا سلب تنها . ايجاب تنها مانند « هر انسانى ضرورة حيوان است » و سلب تنها مانند « هيچ انسانى بالضّروره جماد نيست » . مركّبات يا موجّهات مركّبه - بر خلاف موجّهات بسيطه يا بسائط كه تنها متضمّن يك ايجاب يا يك سلب است ، موجّهات مركّبه يا مركّبات در معنى مركّب از ايجاب و سلب است . يعنى متضمّن دو حكم ( يكى ايجابى و ديگرى سلبى ) است . مثلا در قضيّهء « هر انسانى به امكان خاصّ كاتب است » ، اگرچه لفظش مركّب از ايجاب و سلب نيست . اما معنيش مركّب از دو ممكنهء عامّه است ( يكى سلبى و ديگرى ايجابى ) . چه معنى آن اين است كه ايجاب كتابت براى انسان ضرورى نيست . چنان كه سلب كتابت هم ضرورى نيست . و خلاصه معنيش اين است كه « انسان ممكن است كاتب باشد » و « ممكن است كاتب نباشد » . بنابراين قضيهء ممكن خاصّ از موجّهات مركّب است . پس قضيهء مركّبه در حقيقت و معنى مركب از سلب و ايجاب است . خواه در لفظ هم مركب از ايجاب و سلب باشد ، خواه نباشد . در قضيّهء « كلّ انسان كاتب بالامكان الخاص » كه هم‌اكنون ذكر شد ، لفظ مركب از ايجاب و سلب نيست . اما مثلا در قضيّهء « كلّ انسان ضاحك بالفعل لا دائما » لفظ مركب از ايجاب و سلب است . موجبه‌اش « كل انسان ضاحك بالفعل » است و سالبه‌اش كه مستفاد از « لا دائما » است اين است كه « لا شىء من الانسان بضاحك بالفعل » . و به تعبير ساده‌تر مراد اين است كه هر انسانى گاهى بالفعل خندان است و گاهى نيست . بهرحال هر قضيّهء موجّههء مركبه ، مشتمل بر دو حكم است كه به ايجاب و سلب مختلف هستند . و مناط ايجاب و سلب جزء اوّل است كه اصل قضيّه است . اينكه گفته مىشود كه قضاياى مركّبه ، مركب از دو حكم است ، بايد توجه داشت